Με μια νέα μεγάλη αποκάλυψη ήλθε αντιμέτωπος ο καθηγητής Νικόλαος Σταμπολίδης που προΐσταται των ανασκαφών στην αρχαία πόλη της Ελεύθερνας, στην περιοχή του Μυλοποτάμου στην Κρήτη.

Σε πυθάρι, ύψους 2 μέτρων, σε λαξευτό τάφο, βρέθηκε η ταφή νεαρής γυναίκας, 25-27 χρόνων, μαζί με 2.984 χρυσά ελάσματα που πιθανότατα διακοσμούσαν το σάβανο με το οποίο είχαν τυλίξει τη σορό της πριν από 2.650 χρόνια. 


O αρχαιολογικός χώρος της Ελεύθερνας όπως φαίνεται από ψηλά με το στέγαστρό του

Στην ίδια ταφή εκτός από τα χιλιάδες χρυσά ελάσματα, βρέθηκαν επίσης 386 χάντρες από διάφορα υλικά, όπως κεχριμπάρι, αμέθυστος, άργυρος και χρυσός καθώς και σκαραβαίοι που αποκαλύπτουν σχέσεις με την εγγύς Ανατολή και την Αίγυπτο. 

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι ένα «μοναδικό» χρυσό κόσμημα που φέρει τη μορφή λίλιουμ, διαφορετικής, όμως, τυπολογίας από τα μινωικά. Έχει ύψος 3 εκατοστά και όταν οι αρχαιολόγοι το καθάρισαν διαπίστωσαν πως φέρει δύο μορφές. Με τους στήμονες προς τα κάτω διακρίνουμε τη μορφή θεότητας κι αν το στρέψεις αντίθετα τη μορφή μέλισσας. 




Το μοναδικό χρυσό κόσμημα που εντοπίστηκε κατά την τελευταία περίοδο της αρχαιολογικής έρευνας. Με τη μορφή μέλισσας και θεότητας.

Στον ίδιο λαξευτό τάφο, που προστατεύεται από τοίχο και διαθέτει είσοδο την οποία έκλεινε πέτρα (διαστάσεων 1,15Χ1,20) βάρους 800 κιλών(!) ένα ακόμη εύρημα εντυπωσίασε τους αρχαιολόγους. Μαζί με τα γυναικεία ταφή βρέθηκε μια ακόμα. Ανήκει σε νεαρό άνδρα που η χρονολόγηση των οστών του δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. 

Οι αρχαιολόγοι υποθέτουν, ωστόσο, πως ανήκει σε ενήλικο άνδρα κρίνοντας και από το μικρό ξίφος που βρέθηκε δίπλα στα οστά. Το γεγονός της διπλής ταφής είναι εντυπωσιακό για τη Νεκρόπολη της αρχαίας Ελεύθερνας καθώς, όπως μέχρι σήμερα δείχνουν τα αρχαιολογικά δεδομένα, οι σοροί των ενήλικων ανδρών-πολεμιστών καίγονταν ενώ θάβονταν μόνο οι έφηβοι, τα παιδιά και οι γυναίκες. 

Όπως εξηγεί ο κ. Σταμπολίδης «η πρακτική αυτή εικονογραφεί τον Ομηρο». «Οι σάρκες του πολεμιστή καίγονται για να φανούν όσο γρηγορότερα γίνεται τα λευκά οστά του που δεν υφίστανται την ταπείνωση της φθοράς του σώματος». Μόνο οι γυναίκες που πέθαιναν στη γέννα εξαγνίζονταν με την πυρά γιατί, σύμφωνα και πάλι με τον Ομηρο, οι πόνοι τους ήταν ισάξιοι των ανδρών πολεμιστών που πέθαιναν στη μάχη. 

Το μυστήριο της διπλής ταφής έχει μπει ήδη στο μικροσκόπιο των ειδικών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, επίσης, η προσπάθεια των αρχαιολόγων να ανασυστήσουν τη χρυσή διακόσμηση στο σάβανο της νεκρής, με τα χρυσά ελάσματα να φυλάσσονται σήμερα σε δεκάδες κουτάκια. «Πρέπει να ξεδιπλώσουμε τα περίπου 3000 κομμάτια για να φανούν οι ρόμβοι, τα τετράγωνα και οι κύκλοι…».


Μια συγκλονιστική μαρτυρία από την αρχαία γη της Ελεύθερνας. Το χώμα με τα οστά που βρέθηκαν στη γυναικεία ταφή στην οποία εντοπίστηκαν και 2984 χρυσά ελάσματα

Το VETO ταξίδεψε στην Κρήτη (αναλυτικό ρεπορτάζ για την ανασκαφή και το οδοιπορικό μας στον Ψηλορείτη μπορείτε να διαβάσετε στο φύλλο της Κυριακής 3 Οκτωβρίου) και βρέθηκε στο μαγευτικό, κατάφυτο χώρο της αρχαίας Ελεύθερνας που τα τελευταία χρόνια προστατεύεται από υπερσύγχρονο στέγαστρο. Ο χώρος θα γίνει επισκέψιμος όταν ηλεκτροδοτηθεί, κάτι που ο κ. Σταμπολίδης πιστεύει πως θα συμβεί σύντομα. 

Μια αρχαία κοινωνία που είχε ριζώσει στα βουνά, 25 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Ρεθύμνου, διαφέντευε όλη τη γύρω περιοχή, όπου φτάνει σήμερα το μάτι σου και όπως δείχνουν οι αρχαιολογικές έρευνες είχε δημιουργήσει ένα σύστημα αξιών πρωτόγνωρο για την εποχή.

Σύμφωνα με τον ανασκαφέα το κτίριο που αναστηλώθηκε στην ανώτερη βαθμίδα του νεκροταφείου αποτελεί το πρώτο Κενοτάφιο Ηρώων της Ευρωπαϊκής Ιστορίας. Μια ανασκαφή που έχει πολλά ακόμη να προσφέρει καθώς το πολύ μικρό τμήμα της αρχαίας πόλης που ερευνήθηκε τα τελευταία 25 χρόνια έχει δώσει σημαντικότατα ευρήματα.

 

Η ανάπτυξη απαιτεί ολιστική προσέγγιση

Το Μουσείο της Ελεύθερνας, το πρώτο μουσείο αρχαιολογικού χώρου στην Κρήτη, είναι κάτι αντίστοιχο με εκείνα της Ολυμπίας, των Δελφών, της Βεργίνας. «Οχι βέβαια με το βαρύ όνομα που κουβαλούν εκείνα, αλλά κι αυτό κάποια στιγμή θα γίνει έτσι».

Με αυτά τα λόγια ο επικεφαλής των ανασκαφών θίγει το θέμα της πολιτιστικής πολιτικής. «Δεν μπορείς να έχεις μουσεία σε όλους τους αρχαιολογικούς χώρους, αλλά σε κάθε γεωγραφική περιφέρεια: Πελοπόννησο, Στερεά Ελλάδα, Κρήτη, Ηπειρο, Μακεδονία, Θράκη, Δωδεκάνησα... Πρέπει να τα βλέπουμε όμως όλα μελλοντικά και με όραμα».

Η Ολυμπία είναι το πανελλήνιο ιερό του αθλητισμού, οι Δελφοί είναι το πανελλήνιο ιερό της γνώσης, της μουσικής, του Απόλλωνα, η Βεργίνα της ιστορίας του μακεδονικού βασιλείου. Η Ελεύθερνα είναι σε όλο το μινωικό, μυκηναϊκό πλέγμα του πολιτισμού που στηρίζει τον έναν πυλώνα της Κρήτης, έχει όμως και την ομηρική ελληνική διάσταση που στηρίζει τον δεύτερο πυλώνα στο νησί. «Η Ελλάδα πρέπει να επενδύσει στην περιφερειακή ανάπτυξη μουσείων και χώρων με ολιστική προσέγγιση. Κάθε φορά πρέπει να εξετάζεται η ιδιαιτερότητα ενός μουσείου, ότι δεν υπάρχει αντίστοιχο στην ελληνική επικράτεια. Το καθένα θα εξειδικεύεται σε κάτι σημαντικό».

Ομως, τι αλλάζει στην εποχή μας για το 90% των μουσείων που βρίσκονται σε μεγάλες και μικρές πόλεις; Η αναβάθμισή τους πρέπει επίσης να αντιμετωπίζεται σφαιρικά. «Η Αθήνα έχει το Εθνικό Αρχαιολογικό, το Μουσείο της Ακρόπολης, το Βυζαντινό εθνικό της Μουσείο, επίσης το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης, την Πινακοθήκη και τα δυο ιδιωτικά, το Μπενάκη και το Κυκλαδικής. Αν δεν τη δει κάποιος ολιστικά, τα μουσεία της χάνονται. Ο περιβάλλων χώρος των μουσείων της πόλης είναι η ίδια η πόλη. Αν δεν αναβαθμίσεις την Αθήνα, χάνουν και τα μουσεία της. Πρέπει να τα δούμε όλα διαφορετικά. Δεν μπορεί μια υποβαθμισμένη πόλη να έχει αναβαθμισμένα μουσεία. Αρα, ο τομέας του πολιτισμού και του τουρισμού πρέπει να συμπράττουν».

Ο βοτανικός κήπος και η ανασκαφή

Στην Ελεύθερνα, κηρυγμένο τοπίο αρχαιολογικού και φυσικού κάλλους με αρχαιολογικές ζώνες, δεν είναι μόνο τα ευρήματα που προκάλεσαν το ενδιαφέρον της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, αλλά και το περιβάλλον που συνυπάρχει με την πολιτιστική κληρονομιά.

Στο άλσος Ελευθερναίων έχει σχεδιαστεί ένας μοναδικός βοτανικός κήπος με όλα τα φυτά της Κρήτης, όπου ο επισκέπτης θα μαθαίνει κάθε λεπτομέρεια για τις θεραπευτικές και αρωματικές τους ιδιότητες από την αρχαιότητα ώς τις μέρες μας. Ο χώρος έχει διαμορφωθεί για να γίνουν το φθινόπωρο οι φυτεύσεις. Ολόγυρα όμως, υπάρχουν ήδη αιωνόβιες ελιές, κυπαρίσσια, χαρουπιές, ροδιές, πικροδάφνες. Αλλωστε τα δέντρα σε πολλές περιπτώσεις παίζουν τον δικό τους ρόλο στη σήμανση για τις διαδρομές, εκτός βέβαια από τις πινακίδες. Ο επισκέπτης θα γνωρίζει ότι για να φτάσει από τη νεκρόπολη στην ακρόπολη χρειάζεται να ακολουθήσει το μονοπάτι με τις αμυγδαλιές, ενώ τα κυπαρίσσια οδηγούν στο μουσείο. Οσο για τα καθιστικά, είναι παντού διακριτικά και καλόγουστα.

Οι πιο υποψιασμένοι τουρίστες για τη φύση και τα αρχαία ζητούν ήδη από τους ξεναγούς να δουν τον αρχαιολογικό χώρο με τα δύο στέγαστρα, το καμπυλωτό από την πλευρά της νεκρόπολης και το άλλο για τη βασιλική της ανατολικής πλευράς. Στο μουσείο όμως, σε έναν χρόνο, θα θαυμάζουν τους θησαυρούς που αποκαλύφθηκαν τα 30 χρόνια των ανασκαφών. Ανάμεσά τους η Κόρη της Ελεύθερνας (τώρα φυλάσσεται σε αποθήκες), που θεωρείται «αδερφή» της Κόρης της Ωξέρ που βρίσκεται στο Λούβρο.

 

H επιστροφή μιας Κυρίας
H Κυρία της Οξέρ - μικρό ασβεστολιθικό γλυπτό (γύρω στο 640 π.χ)

 

haward jakompson

«Για πολλά χρόνια ήμουν αντίθετος με τις διακοπές και την επιστροφή των Ελγινείων (sic) μαρμάρων. Έκανα λάθος και για τα δύο». Με αυτά τα λόγια ξεκινάει το άρθρο του για την εμπειρία του από την Ελλάδα ο βραβευμένος με Booker Βρετανός συγγραφέας και δημοσιογράφος Χάουαρντ Τζέικομπσον σε άρθρο του που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Independent.

Ο κ. Τζέικομπσον σε ένα άρθρο-ύμνο για την Ελλάδα αναφέρει πως μέχρι πριν λίγο καιρό ήταν ενδεχομένως ο μοναδικός Βρετανός συγγραφέας που δεν είχε επισκεφθεί την Ελλάδα. «Ήμουν ένα παιδί του Μάντσεστερ.

Και δεν είχα καμία προκατάληψη για τον ελληνικό λαό, αλλά αυτές οι εικόνες με τον Ζορμπά και τον Άντονι Κουίν να χορεύει συρτάκι στην παραλία ήταν κάτι που με απωθούσε» αναφέρει ο συγγραφέας, υπογραμμίζοντας πως όταν δίδασκε στο Σίδνεϊ ή αργότερα στην Οξφόρδη συνάντησε πολλούς Έλληνες οι οποίοι πήγαιναν με της μητέρες τους ακόμα και στις νυχτερινές εξόδους ώστε οι ίδιες να εγκρίνουν τις κοπέλες που θα γνώριζαν. «Έμοιαζαν ακριβώς σαν τους Εβραίους» αναφέρει ο κ. Τζέικομπσον.

Όπως αναφέρει στο άρθρο του το μεγαλύτερο πρόβλημα όμως ήταν κάθε φορά που η συζήτηση αφορούσε στα Ελγίνεια (έτσι τα ονομάζει) μάρμαρα. «Αυτά τα μάρμαρα είναι πλέον δικά μας. Μας ανήκουν. Και αν αρχίζαμε να επιστρέφουμε μουσειακά εκθέματα θα έπρεπε να κλείσουμε όλα τα Μουσεία». Σε αυτό το σημείο ο Βρετανός αναφέρεται στο πρώτο του ταξίδι στην Ελλάδα, πριν από λίγο καιρό.

«Όταν όμως βρίσκεσαι στο εκπληκτικό Μουσείο της Ακρόπολης και παίρνεις το δείπνο σου σε ένα εστιατόριο με θέα τον ίδιο τον Παρθενώνα όλα αλλάζουν. Ξαφνικά συνειδητοποιώ το κενό. Την απουσία των μαρμάρων. Ξαφνικά καταλαβαίνεις πως τα μάρμαρα δεν ανήκουν σε εμάς. Μια τρελή παρόρμηση με καταλαμβάνει. Θέλω να φωνάξω στους Έλληνες πως θα τους φέρω εγώ προσωπικά πίσω τα μάρμαρα. Κοιτάζω το απαλό καστανό χρώμα των ματιών τους, όπως θα έκανε ο Λόρδος Μπάιρον πριν από χρόνια και με κυριεύει μια έκσταση συντροφικότητας. Όχι μόνο θα φέρω πίσω τα μάρμαρα αλλά θα γκρεμίσω ακόμα και τον Καθεδρικό του Αγίου Παύλου».

Ο κ. Τζέικομπσον αναφέρει στο άρθρο του πως αφού επέστρεψε, έστω και εικονικά, τα μάρμαρα στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους, τους Έλληνες, φεύγει για την Κρήτη. Και συγκεκριμένα για τα Χανιά. «Μια όμορφη πόλη. Με ωραία εστιατόρια και φιλόξενους ανθρώπους και μια ανακαινισμένη Συναγωγή» αναφέρει μεταξύ άλλων για τα Χανιά ο Βρετανός συγγραφέας. «Εδώ στη ρεσεψιόν του ξενοδοχείου μου ακούω τέσσερις Ελληνίδες να μιλούν με μια φωνή που θα έκανε ακόμα και τον Οδυσσέα να λησμονήσει για πάντα το σπίτι του» συνεχίζει ο Χάουαρντ Τζέικομπσον και καταλήγει: «Να ταξιδεύεις αναγνώστη. Χαλαρώνει το μυαλό...».

Ο ΧΑΟΥΑΡΝΤ ΤΖΕΪΚΟΜΠΣΟΝ γεννήθηκε στο Μάντσεστερ το 1942. Σπούδασε αγγλική λογοτεχνία και δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Σίντνεϊ για τρία χρόνια προτού επιστρέψει στην Αγγλία για να συνεχίσει τη διδασκαλία στο Κέιμπριτζ. Στη δεκαετία του ’70 έκανε παραδόσεις μαθημάτων σε διάφορες σχολές˙ από κει εμπνεύστηκε το πρώτο του μυθιστόρημα, μια κωμωδία, είδος που έχει σφραγίσει ολόκληρο το λογοτεχνικό έργο του.  Έχει εργαστεί ως παρουσιαστής στην τηλεόραση ενώ, παράλληλα με την πεζογραφία, διατηρεί εβδομαδιαία στήλη στην εφημερίδα TheIndependent. Θεωρητικά και ιστορικά κείμενά του έχουν γίνει τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ. Με το μυθιστόρημα Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΦΙΝΚΛΕΡ, και ύστερα από δύο υποψηφιότητες, ο Τζέικομπσον κέρδισε το Βραβείο Bookerτο 2010.

agia sophia

Εν όψει της προσευχής που, όπως σημειώνουν τα τουρκικά ΜΜΕ, προτίθεται να κάνει «συμβολικά» μέσα στην Αγία Σοφία ο Τούρκος πρωθυπουργός Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, στις 29 Μαΐου, επέτειο της άλωσης της Κωνσταντινούπολης από τους οθωμανούς, η τουρκική εφημερίδα Χουριέτ δημοσιεύει ένα άρθρο-κόλαφο.

Το άρθρο της μεγάλης τουρκικής εφημερίδας στρέφεται εναντίον όσων, εντός ή εκτός της τουρκικής κυβέρνησης, έχουν βλέψεις να μετατρέψουν ξανά την Αγία Σοφία σε μουσουλμανικό τέμενος, όπως υπήρξε για αιώνες, από την 29η Μαίου 1453 έως το 1931 (κατόπιν ξεκίνησε η μετατροπή της σε μουσείο, τα επίσημα εγκαίνια του οποίου έγιναν το 1935).

«Διαβάζω παντού, χωρίς να υπάρχει επιβεβαίωση από επίσημα στόματα, πως ο Φετχουλάχ Γκιουλέν προλειαίνει το έδαφος για να ξαναλειτουργήσει η Αγία Σοφία ως τζαμί, με προφανή στόχο να φέρει, όπως λένε ορισμένοι, σε δύσκολη θέση ενώπιον της διεθνούς κοινότητας την κυβέρνηση Ερντογάν. Δεν θέλω να πιστέψω κάτι τέτοιο. Για το λόγο αυτό, ρωτάω ευθέως: ευσταθούν όντως αυτές οι φήμες;», γράφει ο δημοσιογράφος της τούρκικης εφημερίδας Ερτουγρούλ Οζκιόκ.

Και αναρωτιέται: «Αυτό είναι το κύριο πρόβλημα που πρέπει να απασχολεί την Τουρκία στον 21ο αιώνα; Είναι δυνατόν η χώρα μας να χρησιμοποιεί τέτοια σημειολογία σήμερα; Είναι δυνατόν μια χώρα όπου λειτουργούν περί τα 80.000 θρησκευτικά τεμένη, να θέλει να επαναλειτουργήσει ως τζαμί ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα της Ορθόδοξης Χριστιανικής Εκκλησίας; Πώς θα νιώθαμε εμείς αν ένα από τα μεγαλύτερα τζαμιά στην Ευρώπη ξαφνικά μετατρεπόταν σε χριστιανική εκκλησία; Έχουμε 80.000 τεμένη και επικεντρώνουμε το ενδιαφέρον μας στην Αγία Σοφία;».

Θυμίζουμε πως πριν από μερικές ημέρες η τουρκική εφημερίδα Χαμπέρτουρκ δημοσίευσε την είδηση πως ο ανεξάρτητος βουλευτής της περιοχής του Μπουρντούρ (δηλαδή της Αλικαρνασσού), Χαμί Γιλντιρίμ, κατέθεσε στην τουρκική βουλή πρόταση νόμου για την μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, εν όψει και της προαναγγελθείσας προσευχής που προτίθεται να κάνει -υποτίθεται «συμβολικά»- ο Ερντογάν, στις 29 Μαΐου.

Τούρκος βουλευτής αιτιολογώντας την απόφαση του, επικαλέστηκε ιστορικούς λόγους και φυσικά αναφέρθηκε στην ιστορική κίνηση του Μωάμεθ του Πορθητή, ο οποίος μόλις εισήλθε νικητής στην Κωνσταντινούπολη κατευθύνθηκε στην Αγία Σοφία και εκεί τέλεσε τη πρώτη μουσουλμανική προσευχή, ανακηρύσσοντας το ναό σε τζαμί. Το επίμαχο νομοσχέδιο, το οποίο προβλέπει ο περίγυρος της Αγίας Σοφίας με όλα τα κτίσματα που υπάρχουν να τεθούν υπό μια νέα μουσουλμανική αρχή που θα διοικεί και θα διαχειρίζεται τον ναό, βρίσκει σύμφωνες προς το παρόν τόσο την κυβέρνηση, όσο και την αντιπολίτευση.

«Ο χότζας Φεχτουλάχ που εγώ γνωρίζω δεν θα ήταν ευχαριστημένος με τέτοια πράγματα» υποστηρίζει ο αρθρογράφος της Χουριέτ, προφανώς υπονοώντας ότι κάποιοι αποδίδουν στον άλλοτε πνευματικό σύμμαχο και νυν άσπονδο εχθρό του Ερντογάν, σκέψεις που δεν έχει.

Και καταλήγει: «Αν πάντως αυτές οι φήμες είναι ακριβείς, τότε δεν εξυπηρετούν την κοινωνία. Αν είναι ακριβείς, τότε όλα τα μηνύματα διαλόγου και αμοιβαίας κατανόησης που στέλνονται στη διεθνή κοινότητα μέχρι σήμερα δεν ήταν τίποτα περισσότερο από καθαρή υποκρισία. Φίλοι, η Κωνταντινούπολη βρίσκεται στα χέρια των Τούρκων εδώ και 560 χρόνια. Η Αγία Σοφία είναι ένα μνημείο της χώρας μας εδώ και 90 χρόνια, μιας χώρας που το 99% των κατοίκων είναι μουσουλμάνοι. Εσείς τί επιπλέον, τί άλλο θέλετε να αποδείξετε; Και σε ποιόν; Εν μέσω 80.000 τεμένων εσείς τώρα επικεντρώνεστε σε μία χριστιανική εκκλησία; Ντροπή, ντροπή σας...».

vitheem greek fleg

Ένα νέο σχολείο ελληνικής γλώσσας ανθεί στην καρδιά της Βηθλεέμ, ως αποτέλεσμα της προσωπικής προσπάθειας καθηγητών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και του ενδιαφέροντος του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, στο πλαίσιο του πρωτοκόλλου συνεργασίας που υπέγραψαν πρόσφατα οι δύο φορείς, μετά το έντονο ενδιαφέρον που εκδήλωσε ο αραβόφωνος πληθυσμός της περιοχής.

Ήδη, οι πρώτοι 22 μαθητές έχουν ολοκληρώσει το πρώτο επίπεδο της γλώσσας (Α1 και Α2) και σε περίπου μία εβδομάδα θα δώσουν τις εξετάσεις για το πιστοποιητικό γλωσσομάθειας στο εξεταστικό κέντρο που δημιουργήθηκε εκεί για τον σκοπό αυτό, με τη συμβολή και υποστήριξη του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Την πρωτοβουλία και τις απαραίτητες επαφές για την έναρξη του δύσκολου εγχειρήματος ανέλαβε η καθηγήτρια του τμήματος Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού των Παρευξείνιων χωρών του Δημοκρίτειου, Μαρία Δημάση, η οποία με τη βοήθεια εθελοντών καθηγητών του πανεπιστημίου συγκρότησε τις πρώτες ομάδες για τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας. Τα πρώτα μαθήματα ξεκίνησαν τον Οκτώβριο-Νοέμβριο του 2013, το πρωτόκολλο συνεργασίας υπογράφηκε στις αρχές του 2014, ενώ φέτος τον Φεβρουάριο οργανώθηκαν επίσημα οι ομάδες διδασκαλίας, με στόχο να συνεχιστούν και την επόμενη χρονιά τόσο με τους υπάρχοντες μαθητές στον επόμενο κύκλο σπουδών, όσο και με νέους σε καινούργια τμήματα.

Σύμφωνα με τον αντιπρύτανη του ακαδημαϊκών υποθέσεων του ΔΠΘ, Γιώργο Κώστα, το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων έχει αναλάβει εξ ολοκλήρου το κόστος λειτουργίας του προγράμματος και το πανεπιστήμιο συνεισφέρει με τη συμμετοχή των εθελοντών καθηγητών φιλολόγων, μεταπτυχιακών και διδακτορικών φοιτητών του τμήματος, που επιθυμούν να προσφέρουν στην προσπάθειά αυτή, χωρίς να απέχουν από τα καθήκοντά τους.

Η κ. Δημάση αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι η οργάνωση του προγράμματος και η διδασκαλία της γλώσσας γίνονται με τις προσωπικές θυσίες των εθελοντών του πανεπιστημίου, ενώ εντός του καλοκαιριού θα είναι έτοιμο προς έκδοση το πρώτο ελληνικό βιβλίο για την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας σε αραβόφωνους πληθυσμούς, με βάση το υλικό που συγκεντρώθηκε και ήδη διδάσκεται στο σχολείο ελληνικής γλώσσας της Βηθλεέμ. "Το εγχειρίδιο θα εκδοθεί από το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και στη δημιουργία του λήφθηκαν υπόψη οι ιδιαιτερότητες των αραβόφωνων σε ό,τι αφορά την εκμάθηση της ελληνικής ως ξένης γλώσσας" τονίζει.

Τα μαθήματα στα τρία τμήματα πραγματοποιούνται στο Πνευματικό Μορφωτικό Κέντρο του Ναού τους Γέννησης της Βηθλεέμ, ενώ εθελοντές μεταπτυχιακοί και διδακτορικοί φοιτητές βοηθούν τους μαθητές εξ αποστάσεως, μέσω Skype.

"Στόχος μας είναι να δημιουργήσουμε μέσα από το σχολείο ελληνικής γλώσσας νέους φιλόλογους που θα συνεχίσουν το έργο αυτό στην περιοχή" σχολίασε η κ. Δημάση και εξήγησε ότι το ελληνικό κράτος θα προσφέρει 3-4 υποτροφίες σε απόφοιτους του σχολείου (με επίπεδο γνώσης Β2) που επιθυμούν να φοιτήσουν στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο (ενδεχομένως στο τμήμα Γλώσσας, Φιλολογίας και Πολιτισμού των Παρευξείνιων χωρών), ελπίζοντας ότι μετά την ολοκλήρωση των σπουδών τους θα συμβάλλουν με τη σειρά τους στο έργο του σχολείου ελληνικής γλώσσας της Βηθλεέμ.

Στα τρία τμήματα του σχολείου φοιτούν αραβόφωνοι χριστιανοί ορθόδοξοι κάτοικοι της πόλης της Γέννησης του Χριστού, αλλά και γύρω πόλεων, ηλικίας από 15-65 ετών, που είτε είναι επαγγελματίες ή σκοπεύουν να σπουδάσουν Θεολογία και άλλες επιστήμες στην Ελλάδα. "Είναι συγκινητικός ο σεβασμός που δείχνουν οι άνθρωποι αυτοί για την Ελλάδα, την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό, αλλά και για τον ορθόδοξο χριστιανισμό. Κάποιοι από αυτούς έχουν ως κίνητρο για την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας την επιθυμία τους να μπορούν να διαβάσουν τα θρησκευτικά κείμενα, όπως γράφτηκαν στα ελληνικά και νιώθουν, όπως λένε, Ρωμιοί" λέει η κ. Δημάση.

Εξίσου συγκινητικό, αλλά και ενισχυτικό της όλης προσπάθειας, θεωρεί τον αγώνα των Ελλήνων κληρικών της περιοχής, όπως επίσης το έντονο ενδιαφέρον και τις προσπάθειες του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, αλλά και του Αρχιεπισκόπου Βηθλεέμ, Θεοφύλακτου Ιορδάνου. Η κ. Δημάση αποκαλύπτει ότι αντίστοιχο ενδιαφέρον για τη δημιουργία σχολείου ελληνικής γλώσσας έχουν εκδηλώσει και άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής, όπως η Ιορδανία και το Κατάρ, και δεν αποκλείει το ενδεχόμενο το Πατριαρχείο να εξετάσει τις δυνατότητες για επέκταση του εγχειρήματος εκεί, έστω και μέσω της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. Πάντως, η ίδια αποδίδει την επιτυχία του προγράμματος στη Θεία Οικονομία, καθώς η ιδέα προέκυψε έπειτα από σχετικές πληροφορίες που μετέφερε στο πανεπιστήμιο ο μεταπτυχιακός φοιτητής του τμήματός της, αγιορείτης μοναχός Χρυσόστομος Χατζηνικολάου.

ealo1

Οι παλιές προβλέψεις το έλεγαν: «Η Πόλη που έχτισε ο γιος της Αγίας Ελένης, ο ισαπόστολος και Μέγας Κωνσταντίνος, θα ζήσει .1000 χρόνια. Και θα χαθεί, είχαν πει οι αστρολόγοι, όταν θα βασιλεύσει πάλι κάποιος Κωνσταντίνος, γιος κι αυτός μιας μάνας που θα ονομάζεται Ελένη. (σ. Ελένη Δραγάτση).

«Και τα τελευταία μεσάνυχτα της ύστατης αγωνίας θα αρχίσουν μετά την πανσέληνο του Μαΐου».
Το ΄λεγαν κι αυτό οι παλιές προφητείες. (Από Μαριάννας Κορομηλά: «Η ύστατη αγωνία της Βασιλεύουσας»)
 
Ωστόσο παρ΄ όλον ότι τα κακά σημεία και οι προβλέψεις νόμιζε κανείς πως έβγαιναν σωστές, η πίστη πως με τη βοήθεια του Θεού η Πόλη θα σωζόταν, καθώς αυτό επιβεβαιωνόταν με νίκες της απίστευτες στις αδιάκοπες επιθέσεις των πολιορκητών, ήταν βαθειά ριζωμένη στις ψυχές των πολιορκημένων.
 
Και για άλλη μια φορά στις 23 του Μάη το ίδιο βράδυ άρχισε από το εχθρικό στρατόπεδο ατελείωτο κανονίδι.
Το κάστρο χτυπιόταν από όλες τις μεριές και με το πυροβολικό και με το μεγάλο κανόνι του Ουρβάνου, το πρωτοποριακό της εποχής.
 
Ο Μωάμεθ είχε διατάξει γενική επίθεση. Ολοι πίστεψαν πως δεν θα βαστούσαν τα τείχη.
Αλλά το κάστρο πάλι βάσταξε. Η Πόλη πάλι σώθηκε ενισχύοντας την πίστη των πολιορκημένων στο λόγο που έλεγε ότι:
«Του πολέμου η νίκη και των θρόνων
η κατάλυση είναι έργο της Θείας Πρόνοιας».
Η Πόλη πάλι σώθηκε ωστόσο οι μέρες της είναι μετρημένες και η πανσέληνος ανατέλλει φωτίζοντας τα νυχτερινά τριαντάφυλλα που ανθίζουν στους κήπους της Βασιλεύουσας να υποδεχθούν το Θάνατο-Χάρο.
 
Στις 24 Μαΐου μαθεύτηκε ότι ο σουλτάνος αποφάσισε να επιτεθεί στις 29 του μήνα από ξηρά και από θάλασσα με όλες του τις δυνάμεις.
Ολοι οι στρατιωτικοί και πολιτικοί άρχοντες, ιερείς και λαός δεν σταμάτησαν ούτε στιγμή να κάνουν αντιπερισπασμούς στον εχθρό και να επισκευάζουν τις νύχτες με κάθε μέσο τα τείχη που γκρεμίζονταν από τις κανονιές.
 
Στις 25 Μαΐου συνάχτηκαν στο παλάτι των Βλαχερνών οι άρχοντες κι ο κλήρος. Μερικοί, υποστηρίζουν πως δεν υπάρχει σωτηρία για τη Βασιλεύουσα και πως πρέπει τουλάχιστον να φύγει ο αυτοκράτορας με το επιτελείο του και να σωθεί.
 
Μα εκείνος αρνιέται.
- Οχι δεν παρατάω το ποίμνιό μου, λέει με δάκρυα στα μάτια. Θα μείνω μαζί του και θα πεθάνω μαζί του.
(Αρχαίο σλαβικό χρονικό της πολιορκίας και της άλωσης της Κωνσταντινούπολης, που εκδόθηκε το 1855 στην Πετρούπολη στην ρωσική γλώσσα, μας πληροφορεί πως ο Παλαιολόγος λιποθύμησε στο συμβούλιο αυτό, καθώς οι άρχοντες επιμένανε να φύγει ο Αυτοκράτορας)
 
Από το «Χρονικόν» της Αλωσης του βυζαντινού συγγραφέα Γεωργίου Φραντζή, ο οποίος υπήρξε επιστήθιος φίλος και σύμβουλος - πρωτοβεστιάριος του τελευταίου αυτοκράτορα των Ελλήνων Κ. Παλαιολόγου, μεταφέρουμε από το βιβλίο «η Πόλις εάλω» των εκδόσεων «Νέα Σύνορα - Λιβάνη», (σε μεταγλώττιση του κειμένου από Γ. Κουσουνέλο), αποσπάσματα από την τελευταία ομιλία του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, καθόσον ενέχει αυτή θέση ιστορικού ντοκουμέντου και προς όλους μας παρακαταθήκη. Είναι - καθώς αυτή η ομιλία έγινε από τον Αυτοκράτορα - σαν μια ύστατη προσπάθεια μυστικής, υπέρτατης κοινωνίας με το λαό της Πόλης και τους υπερασπιστές της - τότε και πάντοτε.
 
Λέγει ο Φραντζής: «Ο Αυτοκράτορας στο οδυνηρό βράδυ της Δευτέρας, 28 Μαΐου, αφού συγκέντρωσε όλους τους άρχοντες, τους δήμαρχους, τους εκατόνταρχους και τους άλλους βαθμοφόρους του στρατού, είπε τα παρακάτω λόγια:
 
''Ευγενέστατοι άρχοντες, εκλαμπρότατοι δήμαρχοι και στρατηγοί, γενναιότατοι στρατιώτες, τιμημένοι και πιστοί πολίτες, ξέρετε όλοι πολύ καλά ότι έφτασε η ώρα που ο εχθρός της πίστης μας αποφάσισε να μας πιέσει ακόμη περισσότερο με όλα τα πολεμικά μέσα και τεχνάσματα που διαθέτει.
 
Θέλει να αρχίσει μια γενική επίθεση και πόλεμο από την ξηρά και από τη θάλασσα, έτοιμος να μας δαγκώσει σαν φαρμακερό φίδι και να μας καταβροχθίσει σαν ανήμερο λιοντάρι.
 
Γι΄ αυτό το λόγο σας παρακαλώ να φερθείτε με γενναιότητα και θάρρος, όπως κάνατε μέχρι τώρα, απέναντι στους εχθρούς της πίστης μας. Αφήνω στα χέρια σας την τύχη της δοξασμένης και λαμπρής πατρίδας μας, της μεγαλοπρεπέστατης και ευγενούς Βασιλεύουσας όλων των πόλεων.
 
Ξέρετε πολύ καλά, αδέλφια μου, ότι για τέσσερις λόγους είμαστε υποχρεωμένοι να προτιμήσουμε το θάνατο παρά τη ζωή.
 
Πρώτον, για την πίστη και τη θρησκεία μας, δεύτερον, για την πατρίδα, τρίτον, για τον βασιλιά, τον αντιπρόσωπο του Κυρίου μας, και τέταρτον, για τους συγγενείς και τους φίλους μας.
 
Αν λοιπόν, αδέλφια μου, πρέπει να αγωνιζόμαστε μέχρι θανάτου για έναν από τους παραπάνω λόγους, τότε έχουμε υποχρέωση να πολεμάμε ακόμη σκληρότερα όταν πρόκειται και για τα τέσσερα μαζί, διαφορετικά θα χάσουμε τα πάντα. (...) Ο βάρβαρος σουλτάνος μας έχει αποκλείσει 57 μέρες τώρα με όλες τις δυνάμεις του και μας πολιορκεί μέρα νύχτα με κάθε μέσον που διαθέτει, αλλά καταφέραμε να τον αποκρούσουμε με τη βοήθεια του Κυρίου μας Χριστού που βλέπει τα πάντα. Μη δειλιάσετε λοιπόν αδέλφια μου. (...)
Ηρθε λοιπόν, αδέλφια μου, ο σουλτάνος, μας πολιόρκησε και έχει ορθάνοιχτο το τεράστιο στόμα του να μας καταβροχθίσει τόσο εμάς όσο και την Πόλη που έχτισε ο αείμνηστος μεγάλος αυτοκράτορας, ο Κωνσταντίνος, ο οποίος την αφιέρωσε στην Παναγία Δέσποινα Θεοτόκο και Αειπάρθενο Μαρία, εκφράζοντας την ευχή να την έχουμε πάντα βοηθό και προστάτη της πατρίδας μας, που αποτελεί καταφύγιο των χριστιανών, ελπίδα και χαρά των Ελλήνων, και καύχημα όλου του κόσμου''. (...)
 
Τελειώνοντας ο Αυτοκράτορας είπε:
 
''Δεν υπάρχει χρόνος για περισσότερα λόγια. Παραδίδω στα χέρια σας το ταπεινό μου σκήπτρο για να το φυλάξετε με αγάπη. Σας παρακαλώ να δείξετε αφοσίωση και υπακοή στους ανωτέρους σας (...) Να αγωνιστείτε όλοι σύμφωνα με το αξίωμά σας (...)
Να έχετε υπόψη σας ότι: (...) μας περιμένει στον ουρανό το αμάραντο στεφάνι και στη γη η αιώνια δόξα.
Ας πεθάνουμε όλοι για την πίστη του Χριστού και για την πατρίδα μας» απάντησε το ακροατήριο με μια φωνή''.
 
Τέλος ο Αυτοκράτορας πρόσθεσε ακόμη:
 
''Λοιπόν, αδέλφια και συμπολεμιστές μου, να είστε όλοι έτοιμοι το πρωί. Με τη δύναμη που μας δίνει ο Θεός και τη βοήθεια της Αγίας Τριάδας, στην οποία στηρίζουμε όλες μας τις ελπίδες, ας κάνουμε τους εχθρούς μας να φύγουν νικημένοι από την πόλη μας''».
 
Και στην ύστατη αντίσταση, μές στην πρώτη λάμψη της αυγής της 29ης Μαϊου 1453, έπεσε «άπαρτος» ο τελευταίος της Βασιλευούσης Πόλης Αυτοκράτορας, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ, φυλάσσοντας αιώνια τις Θερμοπύλες των δικαίων του Ελληνισμού.
 
CONSTANTINOPLE
 

Η ώρα για το Ανάκτορο των Αιγών, το δημόσιο κτίριο που ανεγέρθηκε από τον Φίλιππο Β' τον Μακεδόνα, έφτασε μετά πολλές δεκαετίες εγκατάλειψης.

Όπως δημοσιεύει το "Έθνος", η τοπική Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, υπό τη μαθήτρια του Μανόλη Ανδρόνικου Αγγελική Κοτταρίδη ως έφορο, πήρε επάνω της με υπευθυνότητα και πάθος και αυτό το μεγάλο έργο, που μόλις ξεκίνησε.

Μαζί, εργάζεται άοκνα και για το μουσείο, που θα συμπληρώνει την εικόνα του αναπεπταμένου αρχαιολογικού χώρου των Αιγών. Ένα βασικό τμήμα του ανακτόρου, η πρόσοψη του δευτέρου ορόφου από το πρόπυλο της εισόδου, δεν είναι δυνατόν να αναστηλωθεί, κυρίως λόγω αδυναμίας σωστής στερέωσης. Έτσι, θα αναταχθεί στο ένα από τα δύο αίθρια του μουσείου.

Προχθές, έγινε σχετική συζήτηση στο Συμβούλιο Μουσείων. Η Αγγελική Κοτταρίδη θύμισε πως το ανάκτορο αποτελεί πρότυπο αρχιτεκτονικής και πρόγονο οικοδομημάτων, που κατασκευάστηκαν αργότερα, κυρίως σε πόλεις των διαδόχων του Αλεξάνδρου. Υπενθύμισε πως ο Φίλιππος Β' ήταν πυθαγόρειος και φίλος του Πλάτωνα και πως όλα αυτά έπαιξαν ρόλο στο να στηριχθεί το ανάκτορο σε μια γεωμετρική ακολουθία η οποία, σύμφωνα με τους αρχαίους, οδηγεί «στην ψυχή του κόσμου».

Τέλος, μίλησε για «βιωματική προσέγγιση» η οποία επιτυγχάνεται με τη συγκεκριμένη παρουσίαση.

Η διευθύντρια Μουσείων και Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Μαρία Λαγογιάννη ανέφερε: Στην ανατολική πλευρά του μεγάλου αιθρίου θα εκτεθούν «αναταγμένα» στοιχεία των στοών του άνω ορόφου της πρόσοψης του ανακτόρου (στυλοβάτες-γείσα, ιωνικοί αμφιπεσσοκίονες, τριταινιωτά επιστύλια, θωράκια), τα έξι ακέραια λίθινα ψευδοπαράθυρα του άνω ορόφου του προπύλου καθώς και τα σωζόμενα στοιχεία του αετώματος αυτού.

Η κ. Κοτταρίδη συμπλήρωσε ότι στους τοίχους θα παρουσιασθούν μέσα σε προθήκες και άλλα τμήματα από το οικοδόμημα, όπως κεραμίδια, κονιάματα κ.λπ.

 

Έτοιμο τον Οκτώβριο του 2015 ΤΟ Μουσείο

Το Πολυκεντρικό Μουσείο των Αιγών, με διάσπαρτες «αίθουσες-ενότητες», ενσωματώνει το σύνολο του αρχαιολογικού χώρου των Αιγών, όπως είπε η γενική γραμματέας Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη. Οι ενότητες που το αποτελούν είναι: το κτίριο προστασίας Βασιλικών Τάφων Μεγάλης Τούμπας, το κτίριο προστασίας των Μακεδονικών Τάφων της Ευρυδίκης και του Ρωμαίου, το κτίριο προστασίας των Μακεδονικών Τάφων των Στρατιωτικών, το Κεντρικό Μουσειακό Κτίριο και το Ανάκτορο.

1,5 εκατ. €

Το Κεντρικό Μουσειακό Κτίριο αποτελεί τον πυρήνα του Πολυκεντρικού Μουσείου, αλλά και την είσοδο του επισκέπτη στον αρχαιολογικό χώρο. Περιλαμβάνει έναν ενιαίο εκθεσιακό χώρο κυρίως για περιοδικές εκθέσεις και δύο ημιυπαίθριους: έναν για τα αρχιτεκτονικά μέλη και έναν για τα γλυπτά. Το Μουσείο, συνολικού προϋπολογισμού 1,5 εκατ. ευρώ, θα είναι έτοιμο τον Οκτώβριο του 2015 και θα ανοίξει με έκθεση τον Δεκέμβριο.

Έθνος

santortini explosion

Ένα ρεπορτάζ 3.500 ετών φέρεται να περιγράφει τις συνθήκες που επικράτησαν μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας.

Ένα από τα αρχαιότερα δελτία καιρού που βρίσκεται χαραγμένο σε αιγυπτιακή στήλη από ασβεστόλιθο ηλικίας 3.500 ετών.

Αυτό υποστηρίζουν επιστήμονες από το Ινστιτούτο Ανατολικών Σπουδών του Σικάγου που μελέτησαν τη «Στήλη της καταιγίδας», ύψους 1,8 μ., και ερμήνευσαν εκ νέου τη 40 στίχων επιγραφή της, όπου διαπίστωσαν ότι γίνεται λόγος για βροχή, σκοτάδι και θύελλα χωρίς διακοπή.

Η νέα αυτή μελέτη, όμως, έχει και ιστορικές προεκτάσεις και αν ισχύουν όσα υποστηρίζει, εξηγούνται πολλά κεφάλαια της Ιστορίας, καθώς χρονολογείται στα χρόνια της βασιλείας του φαραώ Αμωση Α', του πρώτου φαραώ, της 18ης Δυναστείας. Η βασιλεία του σηματοδότησε την αρχή του Νέου Βασιλείου, την εποχή που η Αίγυπτος έφτασε στη μεγαλύτερη ακμή της.

Αν η στήλη - η οποία ανακαλύφθηκε στον ναό του Καρνάκ στις Θήβες μεταξύ των ετών 1947 και 1951 από γάλλους αρχαιολόγους - όντως περιγράφει τις καιρικές συνθήκες που επικράτησαν μετά την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, τότε και η σωστή χρονολόγηση της στήλης και της βασιλείας του Αμωση, που μέχρι τώρα χρονολογούνταν στο 1.550 π.Χ., θα πρέπει να μετακινηθεί κατά 30 με 50 χρόνια νωρίτερα.

«Είναι πολύ σημαντικό για όσους ασχολούνται με τους πολιτισμούς της Ανατολικής Μεσογείου και για όσους βασίζουν τις χρονολογήσεις τους στη διαδοχή των φαραώ. Η νέα αυτή πληροφορία θα φέρει αλλαγές», λένε οι ερευνητές Ναντίν Μόλερ και Ρόμπερτ Ράιτνερ που παρουσιάζουν τα αποτελέσματα της μελέτης τους στην εαρινή έκδοση της Επιθεώρησης Σπουδών Εγγύς Ανατολής.

Μέχρι σήμερα πολλοί θεωρούσαν ότι το κείμενο της επιγραφής είχε μεταφορικό χαρακτήρα και περιέγραφε τις συνέπειες από την εισβολή των Υκσώς. Ωστόσο η νέα ερμηνεία δείχνει ότι το κείμενο είναι πιθανότερο να αναφέρεται στα καιρικά φαινόμενα που προκάλεσε η έκρηξη του ηφαιστείου στο Αιγαίο, δεδομένου ότι υπάρχει σε αυτό αναφορά για «θυελλώδη ουρανό» και «καταιγίδα» για αρκετές ημέρες.

Στο κείμενο γίνεται λόγος επίσης για κορμιά που επέπλεαν στον Νείλο σαν σκάφη από πάπυρο. «Είναι ξεκάθαρο ότι αναφέρεται σε μια μεγάλη καταιγίδα διαφορετική από τις διαφορετικού είδους έντονες βροχοπτώσεις που κατά περιόδους έπλητταν την Αίγυπτο», περιγράφουν οι ειδικοί.

Η ραδιοχρονολόγηση ενός κλαδιού ελιάς που καλύφθηκε από την ηφαιστειακή στάχτη της Θήρας έδειξε ότι η έκρηξη έγινε μεταξύ των ετών 1621-1605 π.Χ. Αν, λοιπόν, μετακινηθεί προς αυτές τις χρονολογίες και η βασιλεία του Αμωση Α', εξηγούνται λογικά και πολλά άλλα γεγονότα στην Εγγύς Ανατολή, λένε οι ερευνητές.

Για παράδειγμα, η νέα χρονολόγηση εξηγεί πώς ο Αμωσις ανέβηκε στην εξουσία και παραγκώνισε τους Υκσώς. Η έκρηξη του ηφαιστείου προκάλεσε τσουνάμι που έπληξε τα λιμάνια των Υκσώς και μείωσε τη δύναμή τους στη θάλασσα.

Παράλληλα, η αποδιοργάνωση που προκάλεσε η έκρηξη στο εμπόριο και στη γεωργία υποβάθμισε τη δύναμη των Βαβυλωνίων, γεγονός που εξηγεί για ποιον λόγο εκείνοι δεν μπόρεσαν να αποκρούσουν την εισβολή των Χετταίων.

τανεα

Περισσότερα Άρθρα...